Πως αντιδράς απέναντι σε έναν ηλίθιο;

Ένα από τα ερωτήματα που δεν μπορώ να απαντήσω ποτέ με σιγουριά είναι το εξής: Πως αντιμετωπίζεις έναν ηλίθιο; Πάντοτε με τον ίδιο τρόπο; Υπάρχουν περιπτώσεις που αντιμετωπίζονται ξεχωριστά;

Λοιπόν, για να πούμε την αλήθεια από τη στιγμή κατά την οποία ασχολούμαι με έναν «ηλίθιο» αυτομάτως έχω σπαταλήσει άδικα το χρόνο μου! Ή μήπως όχι; Τελικά ποιος ορίζεται ως «ηλίθιος»;

Πάμε στην επιστημονική ερμηνεία:

Ηλίθιος είναι ο άνθρωπος που αδυνατεί ή αρνείται να αντιληφθεί, να αξιολογήσει και να συνδέσει σωστά τα δεδομένα μιας κατάστασης, με αποτέλεσμα να καταλήγει σε παράλογα συμπεράσματα ή να ενεργεί με τρόπο που αντιστρατεύεται ακόμη και το ίδιο του το συμφέρον.

Η λέξη χρησιμοποιείται στην καθημερινή γλώσσα για να χαρακτηρίσει κάποιον που κρίνεται ότι στερείται στοιχειώδους κρίσης, αντίληψης ή λογικής σε συγκεκριμένες περιστάσεις.

Ο ηλίθιος δεν είναι απαραίτητα κάποιος με χαμηλή νοημοσύνη. Μπορεί να διαθέτει γνώσεις, εξυπνάδα και ικανότητες, αλλά να αδυνατεί να τις αξιοποιήσει σωστά, να αναγνωρίσει τα λάθη του ή να διδαχθεί από τις συνέπειές τους.

Ηλίθιος δεν είναι εκείνος που δεν γνωρίζει κάτι, αλλά εκείνος που, ενώ έχει τη δυνατότητα να καταλάβει, επιμένει να μη σκέφτεται, να μην κρίνει και να μην αναθεωρεί, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα τον διαψεύδει.

Έχει νόημα να αντιδράσεις απέναντι σε έναν ηλίθιο που έχει εμμονή μαζί σου; Η απάντηση δεν είναι ένα απόλυτο «όχι».

Έχει νόημα να αντιδράσεις όταν η αντίδρασή σου εξυπηρετεί έναν σκοπό. Δεν έχει νόημα όταν ο σκοπός είναι απλώς να τον κάνεις να καταλάβει.

Η πρώτη παγίδα είναι αυτή της αντιπαράθεσης.

Όταν κάποιος έχει εμμονή μαζί σου, η αντιπαράθεση μαζί του σπάνια λειτουργεί με τους συνηθισμένους όρους μιας λογικής διαφωνίας. Δεν είναι απαραίτητο να τον ενδιαφέρει η αλήθεια, η αποσαφήνιση των γεγονότων ή η επίλυση μιας διαφοράς.

Μπορεί να τον ενδιαφέρει περισσότερο να διατηρεί την παρουσία του στη ζωή σου, να προκαλεί την προσοχή σου ή να σε αναγκάζει να ασχολείσαι μαζί του.

Σε αυτή την περίπτωση, η αντίδρασή σου μπορεί να γίνει μέρος του μηχανισμού που συντηρεί την εμμονή του.

Του απαντάς για να διορθώσεις ένα ψέμα. Εκείνος διαστρεβλώνει την απάντησή σου. Επανέρχεσαι για να αποκαταστήσεις την αλήθεια. Εκείνος δημιουργεί μια νέα αφορμή. Και κάπως έτσι, μια συμπεριφορά που αρχικά ήθελες να αντιμετωπίσεις καταλήγει να καταναλώνει τον χρόνο, την ενέργεια και την ψυχική σου ηρεμία.

Ο ηλίθιος δεν είναι απαραίτητα αυτός που δεν καταλαβαίνει!

Άλλο ο άνθρωπος που δεν αντιλαμβάνεται ένα επιχείρημα και άλλο εκείνος που το αντιλαμβάνεται, αλλά αρνείται να το αποδεχθεί επειδή η αποδοχή του δεν εξυπηρετεί τον σκοπό του.

Στη δεύτερη περίπτωση, η περισσότερη επιχειρηματολογία δεν αποτελεί απαραίτητα λύση. Αν ο άλλος δεν επιδιώκει την κατανόηση, η δική σου προσπάθεια να τον πείσεις μπορεί να μετατραπεί σε έναν ατέρμονο διάλογο.

Δεν χρειάζεται, ωστόσο, να αποφασίσεις αν ο άλλος είναι πραγματικά ηλίθιος, κακόβουλος ή απλώς δύσκολος άνθρωπος. Αυτό που έχει σημασία είναι να αξιολογήσεις τη συμπεριφορά του και τις συνέπειές της.

Δεν χρειάζεται να κατανοήσεις πλήρως τα κίνητρα κάποιου για να αποφασίσεις ότι δεν θα του επιτρέψεις να καθορίζει τη συμπεριφορά σου.

Ένας άνθρωπος που επιδιώκει διαρκώς την αντιπαράθεση μπορεί να αντλεί ικανοποίηση από διαφορετικά πράγματα.

Όπως για παράδειγμα:

- Την προσοχή σου. Ακόμη και ο θυμός σου αποδεικνύει ότι εξακολουθεί να σε επηρεάζει.

- Τη συναισθηματική σου αναστάτωση. Αν καταφέρει να σε εκνευρίσει, αισθάνεται ότι επηρεάζει τη διάθεσή σου.

- Τη δημόσια αντιπαράθεση. Μπορεί να επιδιώκει να σε παρουσιάσει ως επιθετικό ή υπερβολικό, απομονώνοντας την αντίδρασή σου από όσα προηγήθηκαν.

- Τη διαρκή παρουσία στη ζωή σου. Κάθε απάντηση μπορεί να δημιουργεί έναν νέο λόγο για να συνεχιστεί η επαφή.

Αυτά δεν ισχύουν για κάθε δύσκολο ή επίμονο άνθρωπο. Όταν, όμως, παρατηρείς επαναλαμβανόμενα ένα τέτοιο μοτίβο, χρειάζεται να αναρωτηθείς αν η αντιπαράθεση λύνει το πρόβλημα ή απλώς το αναπαράγει.

Η αδιαφορία, επομένως, δεν είναι πάντοτε ήττα. Μπορεί να είναι η άρνηση να συμμετάσχεις σε ένα παιχνίδι του οποίου οι κανόνες και ο σκοπός δεν έχουν καμία σχέση με όσα έχουν πραγματική σημασία για σένα.

Πότε, όμως έχει νόημα να αντιδράσεις; Είναι η σιωπή πάντοτε η καλύτερη απάντηση; Όχι βέβαια.

Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η αντίδραση είναι αναγκαία.

Όταν διαδίδονται ψέματα για σένα. Μια σύντομη, τεκμηριωμένη διάψευση μπορεί να προστατεύσει την αξιοπιστία σου. Δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε ατελείωτη δημόσια συζήτηση.

Όταν παραβιάζονται τα όριά σου. Μια σαφής δήλωση ότι δεν επιθυμείς περαιτέρω επικοινωνία μπορεί να είναι απαραίτητη. Το όριο, όμως, χρειάζεται να συνοδεύεται από συνέπεια και όχι από διαρκείς εξηγήσεις.

Όταν διακυβεύεται η επαγγελματική ή προσωπική σου υπόσταση. Αν η συμπεριφορά του επηρεάζει την εργασία, τις σχέσεις ή την ασφάλειά σου, η οργανωμένη αντιμετώπιση, η τεκμηρίωση και, όπου χρειάζεται, η προσφυγή σε αρμόδιους φορείς έχουν μεγαλύτερη αξία από μια προσωπική σύγκρουση.

Όταν η σιωπή μπορεί να εκληφθεί ως αποδοχή. Δεν χρειάζεται να απαντάς σε κάθε πρόκληση, αλλά υπάρχουν περιστάσεις στις οποίες μια καθαρή θέση είναι χρήσιμη για τους τρίτους που παρακολουθούν.

Το κριτήριο δεν είναι αν αξίζει ο άλλος την απάντησή σου. Είναι αν αξίζει ο σκοπός για τον οποίο θα απαντήσεις.

Η μεγαλύτερη νίκη είναι να μην μπορεί να σε παρασύρει.

Υπάρχει μια λεπτή αλλά ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην αδιαφορία και στην καταπιεσμένη οργή.

Αν δεν απαντάς, αλλά περνάς ολόκληρη την ημέρα σκεπτόμενος τι θα έπρεπε να του είχες πει, τότε η αντιπαράθεση μπορεί να έχει σταματήσει εξωτερικά, αλλά συνεχίζεται μέσα σου.

Η πραγματική απεμπλοκή απαιτεί κάτι περισσότερο: να πάψεις να θεωρείς αναγκαία την αποδοχή της δικής σου ορθότητας από τον άλλον.

Δεν χρειάζεται να σε καταλάβει. Δεν χρειάζεται να παραδεχθεί το λάθος του. Δεν χρειάζεται να συμφωνήσει μαζί σου για να συνεχίσεις τη ζωή σου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι παραιτείσαι από την αλήθεια ή από το δικαίωμά σου να υπερασπίζεσαι τον εαυτό σου. Σημαίνει ότι διαχωρίζεις την υπεράσπιση της θέσης σου από την ανάγκη να αλλάξεις τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί σου.

Η αξιοπρέπειά σου δεν εξαρτάται από το αν θα καταφέρεις να πείσεις κάποιον που δεν θέλει να πειστεί.

Πώς αντιμετωπίζεις πρακτικά έναν εμμονικό άνθρωπο;

Η αποτελεσματικότερη στάση είναι συνήθως λιτή, σταθερή και χωρίς περιττή συναισθηματική φόρτιση.

1. Μην απαντάς εν θερμώ. Δώσε στον εαυτό σου χρόνο να ξεχωρίσει την ουσία από τον εκνευρισμό.

2. Απάντησε μία φορά, όταν υπάρχει πραγματικός λόγος. Παράθεσε τα γεγονότα και ξεκαθάρισε τη θέση σου χωρίς προσωπικές προσβολές.

3. Μην επαναλαμβάνεις ατελείωτα τις ίδιες εξηγήσεις. Η επανάληψη δεν εγγυάται την κατανόηση.

4. Περιόρισε την πρόσβαση που έχει σε σένα. Μην προσφέρεις διαρκώς χρόνο, προσοχή και ευκαιρίες για νέα αντιπαράθεση.

5. Κράτησε στοιχεία αν η συμπεριφορά γίνεται ενοχλητική. Εάν υπάρχουν απειλές, επίμονη ανεπιθύμητη επικοινωνία ή προσπάθειες πρόκλησης βλάβης, μην αντιμετωπίζεις την κατάσταση απλώς ως διαφωνία. Αναζήτησε κατάλληλη υποστήριξη και βοήθεια από τις αρμόδιες αρχές, αν χρειάζεται.

Και κάτι ακόμη: μην αφήσεις την περιφρόνηση να σε μετατρέψει σε αυτό που καταγγέλλεις. Μπορείς να είσαι απόλυτος χωρίς να γίνεσαι προσβλητικός, αποφασιστικός χωρίς να γίνεσαι επιθετικός και αδιάφορος χωρίς να χάνεις τον έλεγχο.

Τελικά, αξίζει να ασχοληθείς;

Θα το έθετα ως εξής:

Αν αντιδράς για να προστατεύσεις τον εαυτό σου, τα όριά σου ή την αλήθεια, η αντίδραση μπορεί να έχει νόημα.

Αν αντιδράς για να αποδείξεις ότι ο άλλος είναι ηλίθιος, πιθανότατα σπαταλάς ενέργεια.

Αν αντιδράς επειδή δεν αντέχεις να έχει ο άλλος την τελευταία λέξη, τότε ίσως του έχεις παραχωρήσει ήδη μεγαλύτερη επιρροή από όση του αναλογεί.

Αν η συμπεριφορά του συνιστά παρενόχληση ή απειλή, χρειάζεται ουσιαστική αντιμετώπιση και όχι απλώς αδιαφορία.

Η τελευταία λέξη δεν είναι πάντοτε νίκη. Μερικές φορές, είναι απλώς η τελευταία προσπάθεια να κρατήσεις ζωντανή μια αντιπαράθεση που έχει πάψει προ πολλού να έχει νόημα.

Και ίσως το πιο σημαντικό είναι αυτό:

Δεν είναι υποχρέωσή σου να διορθώσεις κάθε παράλογο άνθρωπο που συναντάς. Είναι ευθύνη σου να αποφασίζεις ποιος αξίζει τον χρόνο σου, ποιος δικαιούται πρόσβαση στη ζωή σου και ποιος δεν πρέπει να αποκτήσει εξουσία πάνω στην ηρεμία σου.

Γιατί, στο τέλος, το ζητούμενο δεν είναι να νικήσεις τον ηλίθιο. Είναι να μην επιτρέψεις στην εμμονή του να γίνει δική σου εμμονή.

Και αυτό απαιτεί περισσότερη αυτοκυριαρχία από οποιαδήποτε εύστοχη απάντηση.