Η ψυχολογία της διαδικτυακής ατιμωρησίας και ο φόβος της αποκάλυψης

Ποιοι είναι τελικά αυτοί που υβρίζουν, απειλούν και χυδαιολογούν πίσω από μια οθόνη; Έχω αναρωτηθεί πολλές φορές τι ακριβώς συμβαίνει στην ψυχολογία ενός ανθρώπου που μπορεί να περνά καθημερινά τον χρόνο του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσβάλλοντας, εξευτελίζοντας, απειλώντας και χρησιμοποιώντας την πιο ακραία και χυδαία γλώσσα εναντίον άλλων ανθρώπων.

«Δύο πρόσωπα, μία οθόνη. Η ψευδαίσθηση της διαδικτυακής παντοδυναμίας και ο φόβος της πραγματικής ευθύνης.»

Τι συμβαίνει με εκείνους που εμφανίζονται πίσω από ένα πληκτρολόγιο ως παντοδύναμοι, ατρόμητοι, επιθετικοί και απολύτως βέβαιοι ότι κανείς δεν μπορεί να τους αγγίξει;

Και τι συμβαίνει όταν κάποια στιγμή αντιλαμβάνονται ότι οι πράξεις τους έχουν καταγραφεί, ότι η διαδικτυακή τους ταυτότητα μπορεί να συνδεθεί με την πραγματική και ότι ξεκινά μια νόμιμη διαδικασία αναζήτησης ευθυνών;

Έχουμε δει περιπτώσεις ανθρώπων που, όταν φτάνει εκείνη η στιγμή, εμφανίζονται φοβισμένοι, τρέμουν, κλαίνε, πανικοβάλλονται και δυσκολεύονται να διαχειριστούν την κατάσταση.

Αυτή η συμπεριφορική αντίφαση αξίζει να εξεταστεί μέσα από την επιστημονική βιβλιογραφία της ψυχολογίας.

Η ψευδαίσθηση της διαδικτυακής παντοδυναμίας

Ο Αμερικανός ψυχολόγος John Suler, στο επιστημονικό του άρθρο The Online Disinhibition Effect, που δημοσιεύθηκε το 2004 στο περιοδικό CyberPsychology & Behavior, περιγράφει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον φαινόμενο.

Το ονομάζει διαδικτυακή αποδέσμευση, δηλαδή Online Disinhibition Effect.

Ο Suler εξηγεί ότι ορισμένοι άνθρωποι εκδηλώνουν στο διαδίκτυο συμπεριφορές πολύ εντονότερες από εκείνες που θα εκδήλωναν σε μια πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία.

Αναλύει έξι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτή τη συμπεριφορά.

Η ανωνυμία, η αορατότητα, η καθυστερημένη επικοινωνία, η υποκειμενική αντίληψη του συνομιλητή, η αίσθηση ότι ο διαδικτυακός κόσμος αποτελεί μια ξεχωριστή πραγματικότητα και η μειωμένη αίσθηση της παρουσίας της εξουσίας.

Όταν κάποιος γράφει μια χυδαία προσβολή από την ασφάλεια του σπιτιού του, δεν έχει απέναντί του τον άνθρωπο που προσβάλλει. Δεν βλέπει την έκφρασή του, δεν βιώνει άμεσα τη συναισθηματική του αντίδραση και συχνά δεν αισθάνεται το βάρος της πράξης του.

Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί μια ψευδής αίσθηση ελευθερίας και ατιμωρησίας.

Ο Suler επισημαίνει ότι η διαδικτυακή αποδέσμευση δεν αποκαλύπτει απαραίτητα έναν κρυμμένο αληθινό εαυτό. Μπορεί να μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο ενεργοποιούνται διαφορετικές πλευρές της προσωπικότητας.

Αυτό είναι σημαντικό για να καταλάβουμε γιατί κάποιος μπορεί να συμπεριφέρεται τόσο διαφορετικά στο διαδίκτυο και στην καθημερινή του ζωή.

Η σκοτεινή τετράδα της προσωπικότητας

Ένα ακόμη πεδίο έρευνας που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό είναι η λεγόμενη Dark Tetrad, δηλαδή η σκοτεινή τετράδα της προσωπικότητας.

Περιλαμβάνει τέσσερα χαρακτηριστικά.

Τον ναρκισσισμό, που συνδέεται με την ανάγκη υπεροχής, αναγνώρισης και επιβεβαίωσης.

Τον μακιαβελισμό, που συνδέεται με τη χειριστικότητα, την ιδιοτέλεια και την τάση εργαλειοποίησης των άλλων.

Τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, που συνδέονται με μειωμένη ενσυναίσθηση και περιορισμένες αναστολές απέναντι σε αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Τον καθημερινό σαδισμό, που περιγράφει την τάση να αντλεί κάποιος ευχαρίστηση από τη δυσφορία και την ταλαιπωρία των άλλων.

Δεν αναφέρομαι σε τέσσερις ψυχιατρικές διαγνώσεις. Πρόκειται για χαρακτηριστικά προσωπικότητας που μελετώνται επιστημονικά και εμφανίζουν διαφορετικό βαθμό έντασης στους ανθρώπους.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η μετα-ανάλυση των Sergio Hidalgo-Fuentes, Elisa González-Pérez και Isabel Martínez-Álvarez, η οποία δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Psicothema.

Η μελέτη συγκέντρωσε 24 επιστημονικές έρευνες από 11 χώρες, με συνολικό δείγμα 14.044 συμμετεχόντων.

Το συμπέρασμα ήταν ότι και τα τέσσερα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τετράδας παρουσιάζουν θετική συσχέτιση με την τάση για διαδικτυακό trolling.

Το εύρημα αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Μας δείχνει ότι η διαδικτυακή επιθετικότητα μπορεί να συνδέεται με βαθύτερα χαρακτηριστικά προσωπικότητας και όχι αποκλειστικά με στιγμιαίο θυμό ή εκνευρισμό.

Όταν η προσβολή γίνεται πηγή ευχαρίστησης

Το 2023 οι Sara Alida Volkmer, Susanne Gaube, Martina Raue και Eva Lermer δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE την έρευνα Troll story: The dark tetrad and online trolling revisited with a glance at humor.

Στην έρευνα συμμετείχαν 1.026 άνθρωποι.

Οι ερευνητές εξέτασαν τη σχέση του διαδικτυακού trolling με τα τέσσερα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τετράδας.

Τα αποτελέσματα έδειξαν θετικές συσχετίσεις ανάμεσα στα χαρακτηριστικά αυτά και στη συμπεριφορά trolling. Η ψυχοπάθεια και ο σαδισμός παρουσίασαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς την πρόβλεψη της άμεσης πρόθεσης για trolling.

Αυτό που βρίσκω σημαντικό είναι η διάσταση της ευχαρίστησης που μπορεί να συνδέεται με την πρόκληση ενόχλησης στους άλλους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η διαδικτυακή επιθετικότητα δεν αποτελεί απλώς εκτόνωση θυμού. Μπορεί να συνδέεται με την απόλαυση της πρόκλησης, της αναστάτωσης και της συναισθηματικής αντίδρασης του άλλου ανθρώπου.

Η ηθική αποδέσμευση και η ανάγκη να δικαιολογούν τα πάντα

Ο διακεκριμένος ψυχολόγος Albert Bandura ανέπτυξε τη θεωρία της ηθικής αποδέσμευσης, γνωστή ως Moral Disengagement.

Πρόκειται για έναν μηχανισμό μέσω του οποίου οι άνθρωποι μπορούν να δικαιολογούν στον εαυτό τους συμπεριφορές που κανονικά θα έρχονταν σε σύγκρουση με τις ηθικές τους αρχές.

Στον χώρο των κοινωνικών δικτύων αυτό μπορεί να εμφανίζεται με χαρακτηριστικές φράσεις.

«Καλά του κάνω».

«Με προκάλεσε».

«Μια κουβέντα έγραψα».

«Ας πρόσεχε».

«Όλοι τα ίδια λένε».

Μέσα από τέτοιες δικαιολογίες το άτομο περιορίζει την προσωπική του ευθύνη και υποβαθμίζει τη βλάβη που μπορεί να προκαλεί.

Το 2021 οι Lijun Zhao και Junjian Yu δημοσίευσαν στο Frontiers in Psychology μια μετα-ανάλυση με τίτλο A Meta-Analytic Review of Moral Disengagement and Cyberbullying.

Η έρευνα συγκέντρωσε 38 μελέτες με συνολικό δείγμα 38.425 συμμετεχόντων.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν θετική συσχέτιση μέτριας έντασης ανάμεσα στην ηθική αποδέσμευση και στο cyberbullying, με συντελεστή συσχέτισης r = 0,341.

Αυτό σημαίνει ότι η τάση να δικαιολογεί κάποιος ηθικά τις επιθετικές πράξεις του συνδέεται στατιστικά με μεγαλύτερη εμπλοκή σε διαδικτυακό εκφοβισμό.

Και ξαφνικά εμφανίζεται η πραγματική ταυτότητα

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το πιο ενδιαφέρον σημείο της υπόθεσης.

Τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος που αισθανόταν παντοδύναμος πίσω από την οθόνη αντιλαμβάνεται ότι η ανωνυμία του δεν είναι πλέον δεδομένη;

Όταν μαθαίνει ότι υπάρχουν στοιχεία, καταγραφές, συγκεκριμένες αναρτήσεις και νόμιμες διαδικασίες που μπορούν να οδηγήσουν στην ταυτοποίησή του;

Η ψυχολογία προσφέρει ορισμένες σημαντικές εξηγήσεις.

Πρώτον, μπορεί να καταρρεύσει η αίσθηση ατιμωρησίας. Το άτομο αντιλαμβάνεται ότι οι πράξεις του έχουν πραγματικές συνέπειες.

Δεύτερον, μπορεί να ενεργοποιηθεί η αντίδραση του οργανισμού απέναντι στην απειλή. Η έντονη αγωνία μπορεί να συνοδεύεται από ταχυκαρδία, τρέμουλο, εφίδρωση, κλάμα και αίσθημα απώλειας ελέγχου.

Τρίτον, μπορεί να εμφανιστεί φόβος κοινωνικής έκθεσης. Η πραγματική ταυτότητα, η κοινωνική εικόνα, οι οικογενειακές σχέσεις και η επαγγελματική υπόσταση ενδέχεται να αποκτήσουν ξαφνικά ιδιαίτερη σημασία.

Η ψυχολογική απειλή μπορεί να είναι πολύπλευρη.

Υπάρχει ο φόβος των νομικών συνεπειών, ο φόβος της κοινωνικής απαξίωσης και η αγωνία για την απώλεια του ελέγχου.

Χρειάζεται εδώ μια επιστημονική διευκρίνιση. Δεν διαθέτουμε αξιόπιστη διεθνή στατιστική που να προσδιορίζει πόσοι συστηματικοί διαδικτυακοί υβριστές κλαίνε, τρέμουν ή πανικοβάλλονται όταν εντοπίζονται και αντιμετωπίζουν νομική διαδικασία.

Η συγκεκριμένη αντίδραση δεν έχει μελετηθεί ως αυτοτελής και καθιερωμένη στατιστική κατηγορία.

Μπορούμε να την ερμηνεύσουμε μέσα από τη βιβλιογραφία για το στρες, τον φόβο, την κοινωνική απειλή και τη διαδικτυακή συμπεριφορά.

Ενοχή ή φόβος της τιμωρίας;

Υπάρχει μια διάκριση που θεωρώ απολύτως απαραίτητη.

Η ψυχολόγος June Tangney και ο Ronda Dearing έχουν μελετήσει εκτενώς τα συναισθήματα της ενοχής και της ντροπής στο έργο τους Shame and Guilt.

Η ενοχή αφορά κυρίως την αξιολόγηση μιας πράξης. Ο άνθρωπος σκέφτεται ότι έκανε κάτι κακό και μπορεί να αισθανθεί την ανάγκη να επανορθώσει.

Η ντροπή αφορά περισσότερο την αρνητική αξιολόγηση του ίδιου του εαυτού. Ο άνθρωπος αισθάνεται ότι εκτίθεται, ότι μειώνεται ή ότι απειλείται η εικόνα του.

Αυτή η διάκριση έχει μεγάλη σημασία όταν παρακολουθούμε κάποιον να κλαίει ή να εκδηλώνει έντονο φόβο μετά την αποκάλυψη της ταυτότητάς του.

Τα δάκρυα δεν αποτελούν απόδειξη μεταμέλειας.

Μπορεί να εκφράζουν ενοχή. Μπορεί να εκφράζουν ντροπή. Μπορεί να εκφράζουν φόβο για τις συνέπειες.

Η ουσιαστική μεταμέλεια αξιολογείται μέσα από τη συμπεριφορά που ακολουθεί. Από την αναγνώριση της βλάβης, την ανάληψη ευθύνης, τη διακοπή της επιθετικής συμπεριφοράς και την προσπάθεια επανόρθωσης.

Είναι τελικά δειλοί;

Είναι ένα ερώτημα που προκύπτει σχεδόν αυθόρμητα.

Πώς γίνεται κάποιος να εμφανίζεται καθημερινά τόσο επιθετικός και τόσο βέβαιος για τον εαυτό του και στη συνέχεια να καταρρέει μπροστά στην πιθανότητα να λογοδοτήσει;

Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να αποκαλύπτει μια μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην επιθετική διαδικτυακή παρουσία και στην ικανότητα διαχείρισης των πραγματικών συνεπειών.

Η αίσθηση ισχύος που προσφέρει η ανωνυμία μπορεί να είναι εύθραυστη. Η επιθετικότητα μπορεί να εκδηλώνεται ευκολότερα όταν απουσιάζει η άμεση προσωπική ευθύνη.

Για εμένα, η έννοια του θάρρους συνδέεται με την ευθύνη, την αυτοκυριαρχία και τον σεβασμό προς τους άλλους.

Η δυνατότητα να προσβάλλεις έναν άνθρωπο μέσα από ένα πληκτρολόγιο δεν αποδεικνύει θάρρος. Η ικανότητα να αναγνωρίζεις τις πράξεις σου και να αναλαμβάνεις τις συνέπειές τους αποτελεί πολύ ουσιαστικότερο δείκτη προσωπικής ωριμότητας.

Δεν θεωρώ επιστημονικά ορθό να χαρακτηρίζουμε κάθε άνθρωπο που φοβάται τις νομικές συνέπειες ως δειλό ή να του αποδίδουμε ψυχιατρικά χαρακτηριστικά χωρίς αξιολόγηση.

Θεωρώ όμως απολύτως εύλογο να εξετάζουμε την αντίφαση ανάμεσα στην επαναλαμβανόμενη επιθετικότητα και στην αδυναμία διαχείρισης της ευθύνης.

Το πραγματικό πρόσωπο πίσω από την οθόνη

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν δημιουργήσει έναν χώρο στον οποίο η επιθετικότητα μπορεί να επαναλαμβάνεται, να ενισχύεται και να αποκτά κοινό.

Κάθε προσβολή μπορεί να γίνει δημόσια. Κάθε απειλή μπορεί να καταγραφεί. Κάθε ανάρτηση μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης εικόνας συμπεριφοράς.

Η ψηφιακή παρουσία δεν βρίσκεται έξω από την πραγματική ζωή. Οι άνθρωποι που βρίσκονται πίσω από τα προφίλ έχουν πραγματικές ταυτότητες και οι πράξεις τους μπορούν να έχουν πραγματικές συνέπειες.

Εκείνο που κρατώ από τη σχετική επιστημονική βιβλιογραφία είναι ότι η διαδικτυακή επιθετικότητα συνδέεται με συγκεκριμένους ψυχολογικούς μηχανισμούς, με χαρακτηριστικά προσωπικότητας και με τρόπους ηθικής δικαιολόγησης της συμπεριφοράς.

Η στιγμή της αποκάλυψης μπορεί να ενεργοποιήσει φόβο, άγχος και απώλεια της αίσθησης ελέγχου.

Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα που αξίζει να συζητήσουμε δημόσια.

Η πραγματική δύναμη ενός ανθρώπου δεν μετριέται από το πόσο χυδαία μπορεί να μιλήσει όταν αισθάνεται ασφαλής πίσω από μια οθόνη.

Μετριέται από τον τρόπο που αντιμετωπίζει τους άλλους, από την ευθύνη που αναλαμβάνει και από την αξιοπρέπεια με την οποία στέκεται απέναντι στις πράξεις του.

Γιατί τελικά, το πληκτρολόγιο μπορεί να δίνει σε κάποιον την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας. Η ευθύνη όμως παραμένει πραγματική.

---

Επιστημονική βιβλιογραφία και πηγές

1. Suler, J. (2004). The Online Disinhibition Effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326.
   https://doi.org/10.1089/1094931041291295
2. Hidalgo-Fuentes, S., González-Pérez, E., & Martínez-Álvarez, I. (2025). Relationship Between Online Trolling and Dark Tetrad Personality Traits: A Meta-Analysis. Psicothema, 37(4), 29–41.
   https://doi.org/10.70478/psicothema.2025.37.26
3. Volkmer, S. A., Gaube, S., Raue, M., & Lermer, E. (2023). Troll story: The dark tetrad and online trolling revisited with a glance at humor. PLOS ONE, 18(3), e0280271.
   https://doi.org/10.1371/journal.pone.0280271
4. Zhao, L., & Yu, J. (2021). A Meta-Analytic Review of Moral Disengagement and Cyberbullying. Frontiers in Psychology, 12, 681299.
   https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.681299
5. Bandura, A. (1999). Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209.
   https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0303_3
6. Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. Guilford Press.

Το παρόν άρθρο αποτελεί προσωπική προσέγγιση βασισμένη σε δημοσιευμένη επιστημονική βιβλιογραφία και δεν αποτελεί ψυχολογική ή ψυχιατρική αξιολόγηση συγκεκριμένων προσώπων.